وسايل ارتباط جمعي به عنوان ابزاري جهت ارتباط و انتقال پيامها به آحاد مردم بوده و سه كار كرد اساسي مطلع نمودن عموم مردم ، همگرا كردن آنان براي دست يابي به نظام واحدي از ارزشها ، باورها و رفتارهاي اجتماعي و نيز سرگرم نمودن افراد را بر عهده دارند . رسانه ها در جريان دست يابي به اهداف فوق ، گاه به عنوان مجاري انتقال محتواي فرهنگي و گاه به عنوان ابزار ايجاد فرهنگ نوين عمل مي كنند .

 در اين فرآيند بين ساختار فكري و فرهنگي جامعه و رسانه هاي جمعي تأثير و تأثري متقابل وجود دارد ، به گونه اي كه برخي مطبوعات ضمن توجه به نياز مخاطبان ، همسو با ارزشهاي معمول جامعه حركت مي كنند و برخي در يك حركت ناملموس و خزنده در جهت خلاف هنجارها و ارزشهاي نظام اجتماعي ادامه حيات مي دهند .

از ديدگاه بسياري از صاحب نظران ، مطبوعات مي توانند زمينه توسعه فرهنگي جوامع ، اقشار و گروههاي مختلف جامعه را فراهم آورند ، ليكن در شرايط فعلي جامعه ما و با توجه به اين نكته كه اكثريت مردم از سطح سواد پائيني برخوردارند ونيز وجود مشكلات اقتصادي كه موجب مي گردد ، خريد كالاهاي فرهنگي ، كمتر در سبد مصرفي خانوار  قرار گيرد ، با معضل پس افتادگي و كم اقبالي جامعه به مطالعه مواجهيم .

در چنين وضعيتي ، برخي نشريات مي كوشند جهت بقاء در ميدان رقابتي و جذب مخاطب از شيوه هاي ناپسندي بهره گيرند . ليكن در اين مجال به ذكر برخي شيوه ها و ويژگيهاي چنين مطبوعاتي مي پردازيم .

الف ) انعكاس واژگونه وقايع و اخبار

تحت تأثير بودن چنين نشرياتي از احساسات ، پيش داوريها ، تمايلات ، علاقه هاي شخصي و عدم رعايت بي طرفي در كسب و انتشار اخبار از اصول اوليه آنها در انعكاس اخبار است . حوادث و رويدادهاي اين نشريات با برداشت هاي نادرست و شخصي كه عمدتاً با واقعيت فرسنگها فاصله دارد ، به عنوان افكار عمومي مطرح مي شود .

 تأثير اين قبيل مطبوعات در شكل دهي افكار عمومي گاه به صورت تلقين (suggestion)  و گاه تحريك (stimolition)  مي باشد . در تمامي اين روشها ، فرد متوجه نيست كه افكار و عقايد او توسط ديگران شكل داده مي شود و اين افكار و باورها ، از آن او نمي باشد .

اطلاع رساني چنين نشرياتي به گونه اي است كه گويي آنچه مي نگارند ، خير و صلاح توده مردم است و قضاوت آنها به دليل آنكه در متن مردم زندگي مي كنند !! با منافعشان سازگار است و همان چيزي است كه آنان مي طلبند .

اين مطبوعات با مكانيسم هويت سازي كاذب در افراد و قلب ماهيت جريانات و رخدادها سعي مي كنند فضايي بيافرينند كه نظر خوانندگان را جلب نمايند ؛ در اين شرايط درجه صحت و سقم مطالب اهميتي ندارد.

شيوه هاي اين قبيل مطبوعات با توجه به سن ، جنس ، نيازها و موقعيتهاي مخاطبين و نگرشها و تمايلات است . از نظر نوع نگارش ، نگارش آنها توصيفي است و حالات و احساساتي را در گيرنده پيام ايجاد مي كند .

الفاظ به كار رفته عمدتاً جذاب ، عاطفي و غير منطقي است . از ديگر شگردهاي مطبوعات عامه پسند جهت موجه جلوه دادن مطالب ، بيان صريح يا در لفافه آنها از زبان افراد متنفذ و مشهور است .

اين شيوه اكثراً در بين مردمي كه پرستش شخصيت برايشان امري پسنديده است ، مؤثر واقع مي شود .

بهره گيري از برخي واژه ها ، اصطلاحات و الفاظي كه تعريف دقيقي از آن وجود ندارد ، به اين نشريات اجازه مي دهد تا بر طبق شرايط خود ، تعابير و تعاريفي ارايه نمايند كه براي رسيدن به هدفشان مفيد فايده باشد .

صاحبان اين مطبوعات چنين القاء مي كنند كه مسائل سياسي ، اقتصادي ، معرفتي ... خسته کننده است و خوانندگان ، مطالب هيجاني و مهيج را مطالبه مي كنند تا احساس لذت و شادي واقعي را در خود ايجاد كنند . مطابق نظر اين نشريات ، مردم در كشورهاي جهان سوم ، علاقمند موضوعاتي هستند كه با تجربه بلاواسطه آنها مرتبط بوده و ملموس باشد .

 در اين كشورها مردم درباره مسائل اطلاعات كافي ندارند و به علاوه مخاطبين ، نه توانايي تجزيه و تحليل مسائل پيچيده روز را دارند و نه فرصت كافي جهت اين كار . لذا اكثريت افراد چنين جوامعي با مسائل و مشكلات خود از طريق غرايزشان برخورد مي كنند و برخورد آنها اغلب جنبه عاطفي و غير عقلاني دارد .

بنابراين جهت جذب نظر آنها بايد روي انگيزش ها و نيازهاي افراد دقت نمود و موضوعات خاصي را برگزيد كه مورد توجه آنها مي باشد و بدين ترتيب از اين نيازها جهت جلب توجه مخاطب بهره مند شد . از اين منظر ، اجراي چنين هدفي با زمينه چيني هاي لازم و طرح حوادث و معضلات لاينحل ممكن مي شود ، به طوري كه مخاطب خود را در درون اين حوادث جاي مي دهد و يا احساس مي كند كه اين حوادث در زندگي او تأثير گذار است .

 اين شيوه موجب مي شود تا مخاطبين چنين حوادثي را در ذهن خويش طبقه بندي نموده و آنها را متناسب با شخصيت خود و در يك نظام كلي از تصوراتشان جاي دهند .

 نكته اصلي در چنين شيوه اي ، كشف معضلاتي است كه در محيط فردي و اجتماعي افراد وجود دارد . اين معضلات زماني مناسب طرح خواهد بود كه ضمن اغراق و زياده پردازي ، تا حدي قلب واقعيت شوند تا توجه عموم خوانندگان را به خود معطوف نمايند .

 اين عمل ، عكس العمل هاي منطقي افراد را كاسته و در مقابل عكس العمل هاي عاطفي آنها را نسبت به موضوع برمي انگيزد . عمده اشتياق چنين مطبوعاتي معكوس سازي معاني حقيقت ، بيهودگي .

 اصول اساسي زندگي است . هر چند بخش كوچكي از واقعيات توسط اين نشريات منعكس مي شود ، اما در بخش عمده اي از وقايع ، تشديد و بزرگ نمايي اتفاق افتاده است . اين نوع جنجال آفريني ، افكار عمومي را مشوش و گمراه مي سازد و راه تفهيم و تفاهم مسدود مي گردد و نهايتاً قضاوت منصفانه و واقع بينانه و به دور از تشنج و التهاب عملاًُ غير ممكن مي شود و ادراك درست خواننده از دنياي خارج از محيطش صدمه مي بيند .

روش ديگر ، روش ساده كردن بيش از حد مسائل است ، كه توسط نشريات عامه پسند به وفور استفاده مي شود و فرد را از واقعيات پيچيده دور ساخته و ضمن تغيير صورت مسئله ، نگرش افراد را به مسائل ، يك جانبه مي نمايد . علاوه بر روش ساده سازي كه به اختصار بيش از حد مسائل منتهي مي گردد ؛ روش سطحي سازي به تعريف ظواهر امر با پوسته خارجي موضوع مي پردازد و هرگز ابعاد مختلف آن مقوله مورد بررسي قرار نمي گيرد .

 سطحي سازي مي تواند شامل توجه به نمادهاي مسائل تا اخذ نتايج سريع و غير منطقي را شامل شود .

ب ) گسترش ارزشهاي مادي

عمده ترين دلمشغولي اين مطبوعات رواج سطحي نگري ، گسترش لذات حسي و توسعه احساس نيازهاي مادي ، ... مي باشد . محدود كردن نگرش مخاطبين به موضوعاتي پيش پا افتاده ، تحريف شده ، مادي گرايانه ، ... منجر به بحران قطع پيوند جامعه مطبوعات از پيشينه فرهنگي و عرف جامعه مي شود .

 در بينش سطحي نگرانه اين قبيل نشريات ، زندگي در تفريح ، لذات حسي ، جاذبه هاي جسماني ، محبوبيت ظاهري و زيبايي ، .... خلاصه مي شود و با هزاران ترفند اين تظاهر و خودنمايي به زندگي روزمره مردم نفوذ مي نمايد . اين شيوه ها ، ضمن ايجاد نيازهاي جديد ، نيازهاي ارضاء نشده قبلي را برمي انگيزد. 

به طور نمونه تاكيد بيش از حد  بر عنصر زيبايي به عنوان كليد و رمز موفقيت هاي فردي و اجتماعي زنان ، منجر به نياز آفريني شديد در آنها و نهايتاً متمسك شدن آنان به شيوه هاي زيبايي اندام ، زيبايي صورت و زيبايي هاي  مصنوعي مي گردد .

 بدين ترتيب  انواع متدهاي آرايش و زيبايي و نيز كالاها و  لوازم  آرايش فرصت تبليغ و توصيف در چنين مطبوعاتي را مي يابند .

ارزشمند جلوه دادن مصرف هر چه بيشتر و تشويق افراد به ورود  در مسابقه هاي برتري جويانه ، موجب جايگزين  شدن ارزشهاي مادي به جاي ارزشهاي معنوي مي شود .

جهت گسترش اين فرهنگ پوششهاي ظاهري افراد ، به جاي محتواي دروني آنها مهم جلوه داده مي شود . فرهنگ مصرفي با لطافت و ظرافتي نامحسوس نفوذ مي نمايد و افراد در يك مقايسه مادي .

‌احساس نياز شديد و محروميت نسبي مي كنند و در غايت  اين جريان ، حلقه نهايي فرهنگ غرب كه مصرف ، رفاه طلبي و اسراف هر چه بيشتر است ، به جاي فرهنگ انديشيدن ، دانش و كار و ... مورد توجه واقع مي شود .

اين نوع حركت خزنده و بطئي ،‌انسانها را به گونه اي  نامحسوس  به سوي ارضاي نيازهاي مادي سوق مي دهد و با تقويت نياز به احترام و خودنمايي آنها را به مصرف كالاهاي مادي ترغيب مي نمايد . .‌

پ) رواج پرخاشگري و خشونت

بيان وقايع دلخراش با شيوه هياهو و اغراق موجب مي گردد  تا خواننده به جاي قدرت سازندگي ، تنها به ويژگي ها و صفات منفي انسان و قدرت تخريب وي توجه نمايد .

 نشريات عامه پسند  عموماً  جزئيات درگيريهاي خياباني ، خشونتهاي خانوادگي ، خودكشي ،‌خودسوزي قتل ، سرقت ، فرار از منزل ، اسيد پاشي و انواع بزه را توصيف مي نمايند .

 اين وقابع زماني براي خوانندگان هيجاني تر و عجيب تر خواهد بودكه دختران و زنان مرتكبين اين قبيل بزهها باشند . زيرا از نظر روانشناسي معمولاً زنان انفعالي تر بوده و كمتر اهل خشونت و درگيري مي  باشند ، روحيه عاطفي و غير خشن زنان ، آنها را از پرخاشگري ها و بسياري از خشونت ها باز مي دارد .

لذا به محض وقوع چنين حوادثي ،‌اين وقايع ، تيتر درشت و هيجاني اين نشريات قرار مي گيرد و احساسات و عواطف مخاطبين براي رسيدن مطامع مادي و غير منطقي به بازي گرفته مي شود .

از ديدگاه روانشناسي ، ستاره گرايي به معني ارزشگذاري عاطفي از طريق جمع بر فردي معين مي باشد . اين پديده ، زمينه را براي جريان « فرافكني » و « اين هماني » يا « همذات پنداري » از طرف مردم و يا جمع مساعد مي نمايد و در نهايت مي تواند « شخصيتي پايه اي و بنيادي » را نه تنها براي يك فرد كه براي جامعه فراهم سازد .

 اين عمل در نشريات به صورت استفاده بي رويه و بي ربط از تصاوير كلوزآپ هنرپيشگان ( عمدتاً زنان هنرپيشه ) و چاپ عكسهاي تمام قد و پرتره از زنان و دختركان زيبارو با رنگ آميزي و دكور تند و مهيج انجام مي شود و مخاطب به سبب جذابيتهاي تصويري ، خريدار دائمي چنين نشرياتي مي گردد .

 اين نوع از مطبوعات ، با توصيف زندگي خصوصي هنرپيشگان ، سبك زندگي تلخ و شيرين دوران زندگيشان با چاشني دروغپردازي در جزئيات و درشت نمايي وقايع و انتخاب و معرفي افرادي كه بعضاً در زندگي خصوصي و اجتماعي خود پيشينه  درخشاني  ندارند ، به ستاره سازي كاذب مي پردازند . مخاطبين چنين مطبوعاتي نيز با همذات پنداري با چنين شخصيتهاي  غلو شده اي ، همان ارزشها و برداشتها را در زندگي فردي و اجتماعي خود آرزو مي نمايند و چه بسا همان مسير را نيز در زندگي  خويش دنبال  كنند . اين شيوه ، الگو و گروه مرجع فرد را نيز تغيير مي دهد و فرد مسحور چنين ستاره هايي مي گردد  .

ت ) – رواج مفاهيم غير اخلاقي

اين پديده مذموم در قالب داستانها ، رمانها ، حتي به طرق غير مستقيم  و در قالب مشاوره هاي خانوادكي بيان مي شود .

 موضوعاتي چون آزادي  روابط جنسي ، دوستي با جنس مخالف ، آموزش روابط جنسي ، ... كه حياء معصومانه دختران  و غيرت ديني مردان را بتدريج سلب مي نمايد .

ث ) – ايجاد چند پارگي فرهنگي

اين قبيل  مطبوعات با تحقير و استهزاء گروهها ،‌اقشار ، اقوام و خرده فرهنگ هاي ديگر ، شكاف  و فاصله ميان فرهنگها  را افزوده  و فرهنگ هجو و لغو را در جامعه دامن مي زنند .

طرح اختلافات و مسائل قومي ، اختلاف افكني ميان زنان و مردان و تحريك آنها به مقابله با يكديگر  ، طرح طنز و تمسخر فرهنگ روستاها و شهرستانهاي ايران و بر چسب زدن  فلان خصوصيت زشت اخلاقي  به اقوام آن محل ، موجب اختلافات عميق ميان اقوام و پرورش حس ناسيوناليستي ( منطقه اي – قومي  )مي شود .

ج) – ايجاد شكاف ميان توده مردم و مطبوعات كمال گرا

از آنجا  كه چنين مطبوعاتي عمدتاً با انگيزه هاي مادي جويانه وارد امور مطبوعاتي مي شوند ،‌سهل ترين و سريعترين راه را ، جهت جذب مخاطب و فروش هر چه بيشتر دنبال مي نمايند ، لذا نوع نگارش آنها ، عاميانه ، غير علمي ،‌سطحي و بسيار ساده است .

 همين رويه موجب مي شود كه مذاق اكثر مخاطبين  چنين نگارشي را بپسندد اين نگارش عامه پسند و ابتدايي ناخودآگاه بر ذهن و روان  مخاطب ،‌مفاهيم عامي را القا مي كند كه فرد را به سمت سطحي نگري و عدم توجه و دقت و حوصله در مفاهيم عميق  پيش مي برد .

 اين شيوه ، قدرت تعقل ،‌تفكر و استدلال افراد را مي گيرد و آنها عادت ميكنند تنها مطالبي را مطالعه نمايندكه قوه تخيل و روياي آنها را به جاي قوه تعقل شان بپروراند .

 بدين ترتيب سطح فكري و فرهنگي مردم  روز به روز تنزل يافته و با بحران ركود عقل گرايي و گسترش خرافه گرايي و تقليد مواجه خواهيم بود و نهايتاً اگر جماعتي بخواهد رابطه اي با دنياي مطبوعات برقرار نمايد ، مطبوعات عامه پسند رابه جاي مطبوعات كمال گرا بر خواهد گزيد .

چ ) – ارائه تصويري مخدوش از زن در بعد داخلي و خارجي

چنين مطبوعاتي به جاي توجه به قابليتها  و استعدادهاي زنان كه مي تواند  در جهت بهسازي زندگي فردي و اجتماعي افراد موثر واقع شود ، به ارائه كليشه هاي سياه و تاريك از شخصيت زن مي پردازند  به گونه اي كه خصوصيات مثبت روحي زن ، همچون لطافت ، احساس ، عاطفه ، ايثار ، ... خدشه دار مي گردد و بازخوردهاي  رواني گسترده اي را در جامعه بر جاي ميگذارد .

اين شيوه ناپسند  مطبوعاتي ، ضمن ترويج نگرش  بدبينانه نسبت به زنان ، منجر  مي شود تا اصحاب اين نشريات از بازنمايي  موفقيت ها ، پيشرفت ها  ، فضايل و صفات انساني زنان باز بمانند ، در حالي كه بسياري از زنان  اين مرز و بوم ، در بعد اخلاقي و علمي  موفقيت هاي چشمگيري بدست آورده اند و در بعد خانوادگي با خلعت زيباي عفاف و عصمت و با خصلت  ايثار و گذشت ، كيان خانواده را از تركشهاي افراد و محيطهاي ناسالم محفوظ نگاه داشته و در پاسداشت شان و كرامت خويش تلاش نموده اند .

در بعد وسيعتر و در انعكاس بين المللي ، اين رويه نادرست مطبوعاتي ، تصويري واژگونه از جامعه ايران ،‌امنيت اجتماعي و وضعيت زنان ايراني ارائه مي دهد ،‌گويي اكثريتي عظيم از زنان ايراني ،‌بزهكار ، متواري ، مفسد ، پرخاشگر ،‌معتاد ، سارق  ...  هستند .

در حالي كه نرخ آسيبهاي  اجتماعي زنان در ايران در مقايسه با بسياري  از كشورها در سطح پائيني است . به بيان ديگر ، اين نوع رويكرد مطبوعاتي ، نه تنها ناتوان از ارائه تصوير و الگويي آرماني و ايده آل از زنان است ، بلكه در يك جريان معكوس ، چهره اي خشن و سياه از زنان ايراني را در اذهان تداعي مي نمايد .

ح )‌- واژگونه نمودن تعريف برخي مفاهيم

همانگونه كه قبلاً ذكر گرديد ، يكي از كاركردهاي مطبوعات ، سرگرمي و تفنن مي باشد ليكن نكته قابل تامل ، تعريف اين مقوله  و جهت گيري براي رسيدن به اين هدف است .

 برخي از اصحاب مطبوعات ، تفنن را تخدير اذهان ، توهم زايي و ابتذال ، ... تعريف نموده و از هر عنصري چه مثبت و چه منفي براي رسيدن به اين هدف سود مي جويند ، يا در مورد مفهوم جواني كه دو ديدگاه متفاوت ،‌دو عملكرد متفاوت مطبوعاتي را ايجاد مي نمايد .

در ديدگاه نخست ، جواني ، دوران خوشي ، خوش خيالي ، بي قيدي ، بي مسئوليتي ،‌گذران فراغت باري به هر جهت ، .. است  در اين ديدگاه  هر نوع جرم و خطايي  از جوان به بهانه چنين تعريفي مجاز ، عادي ، قابل اغماض و حتي گاه ممدوح است .

 در برابر  اين نظر ، نگرشي وجود دارد كه جواني را بهترين و طلايي ترين فرصت جهت خودسازي ، مقابله با هواي نفس و پرورش استعدادها و فضايل  انساني ... قلمداد مي نمايد .

در اين نظريه اندوخته هاي علمي و تجربيات فردي و اجتماعي جوان ره توشه دوران ميان سالي اوست . بدين ترتيب واژگونه كردن تعاريف ، رويكردهاي منفي را در اين نشريات محقق مي سازد .